Müstahsil makbuzu, gerçek usulde vergilendirilmeyen bir çiftçiden mal alırken alıcının düzenlediği belgedir. Çiftçi size fatura kesmiyorsa, malın bedelini belgelemek ve varsa gelir vergisi stopajını hesaplamak için bu makbuzu siz düzenlersiniz. Kısaca müstahsil makbuzu nedir sorusunun cevabı şudur: alıcının kestiği, çiftçinin imzaladığı ve alıcıda kalan nüshası fatura yerine geçen bir alım belgesi. Bu rehberde kimin kesmesi gerektiğini, hangi oranların uygulandığını ve pratikte en çok karışan noktaları örneklerle anlatıyoruz.
Müstahsil Makbuzu Nedir ve Ne İşe Yarar?
Vergi Usul Kanunu'nun 235. maddesi bu belgeyi düzenler. Birinci ve ikinci sınıf tüccarlar, basit usul mükellefleri ve defter tutan çiftçiler, gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçilerden mal aldıklarında müstahsil makbuzu düzenler. Belge iki nüsha hazırlanır, satıcı çiftçiye imzalatılır ve bir nüshası ona verilir.
Belgenin işlevi iki katmanlıdır. Birincisi, çiftçi adına fatura düzenlenmediği için alımın belgesiz kalmamasını sağlar. İkincisi, alıcının yaptığı stopajı ve çiftçinin elde ettiği kazancı kayda bağlar. Alıcıda kalan nüsha, gider kaydı açısından fatura hükmündedir.
Müstahsil makbuzunu gider pusulasıyla karıştırmamak gerekir. Gider pusulası, belge düzenleme zorunluluğu olmayan kişilere yaptırılan işler veya onlardan alınan mallar için kullanılır. Müstahsil makbuzu ise özellikle çiftçiden yapılan zirai ürün alımlarına özgüdür. Hangi belgenin hangi alımda kullanıldığını gider pusulası ne zaman kesilir yazısında ayrıntılı bulabilirsiniz.
Müstahsil makbuzu düzenleme yükümlülüğü alıcıdadır. Çiftçi size belge getirmez, belgeyi siz hazırlar ve ona imzalatırsınız. Bu yüzden alım anında makbuzun hazır olması gerekir.
Müstahsil Makbuzunu Kim Keser, Kim Kesmez?
Belgeyi düzenleyen taraf her zaman alıcıdır. Aşağıdaki gruplar çiftçiden mal aldığında müstahsil makbuzu keser:
- Birinci sınıf tüccarlar (bilanço esasına göre defter tutanlar)
- İkinci sınıf tüccarlar (işletme hesabı esasına göre defter tutanlar)
- Basit usul mükellefleri
- Defter tutan çiftçiler
Peki çiftçi kime satarsa stopaj doğmaz? Çiftçinin basit usul mükelleflerine, vergi mükellefi olmayan tüketicilere ve tevkifatla vergilendirilen başka çiftçilere satışında gelir vergisi tevkifatı yapılmaz. Yine de belge düzeni açısından alıcının durumunu bilmek işinizi kolaylaştırır.
Örneğin bir manav, köyden domates alırken müstahsil makbuzu keser. Aynı manav marketten koliyle domates alırsa fatura alır. Ayrım, satıcının vergi mükellefi olup olmamasına ve malın zirai ürün niteliğine göre yapılır.
Stopaj Oranları ve Örnek Hesap
Müstahsil makbuzunun en çok sorulan yanı stopaj kısmıdır. Oranlar hayvan ve hayvansal ürünlerde yüzde 2, ticaret borsasında tescilli alımlarda yüzde 1; diğer zirai ürünlerde yüzde 4, borsada tescilli alımlarda yüzde 2; zirai hizmetlerde yüzde 4 olarak uygulanır. Bu oranlar 2009/14592 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı'na dayanır.
Diyelim ki bir lokanta, gerçek usulde vergilendirilmeyen bir üreticiden 25.000 TL tutarında taze sebze aldı ve alım borsada tescilli değil. Stopaj yüzde 4 üzerinden hesaplanır:
- Mal bedeli: 25.000 TL
- Stopaj: 25.000 x 0,04 = 1.000 TL
- Çiftçiye ödenen: 24.000 TL
Makbuza mal bedelini, stopaj tutarını ve net ödenen tutarı ayrı satırlarda yazarsınız. Stopajı sorumlu sıfatıyla beyan edip ödersiniz. Çiftçiye ödediğiniz net tutar ise onun eline geçen paradır.
Hayvansal ürünlerde oran daha düşüktür. Örneğin bir mandıra, üreticiden 40.000 TL'lik süt aldığında yüzde 2 üzerinden 800 TL stopaj hesaplar ve üreticiye 39.200 TL öder. Borsada tescilli alım varsa oran yarıya iner, bu yüzden alımın borsada tescilli olup olmadığını belgelemek önemlidir.
Belgeyi Düzenlerken Dikkat Edilecek Noktalar
Müstahsil makbuzu seri ve sıra numarası taşıyan matbu bir belgedir. Elle veya muhasebe kaydınız üzerinden düzenleyebilirsiniz, ancak içeriğin eksiksiz olması şarttır. Şu alanları mutlaka doldurun:
- Alıcının adı, unvanı ve vergi kimlik numarası
- Satıcı çiftçinin adı, soyadı ve kimlik numarası
- Malın cinsi, miktarı ve birim fiyatı
- Toplam mal bedeli
- Stopaj oranı ve tutarı
- Net ödenen tutar
- Düzenleme tarihi ve her iki tarafın imzası
Belgenin düzenlenme süresi de önemlidir. Malın teslimi veya hizmetin yapıldığı tarihten itibaren azami 7 gün içinde düzenlenmelidir. Bu süre fatura düzenleme süresiyle aynı mantığa dayanır; süre kaçarsa belge hiç düzenlenmemiş sayılır ve özel usulsüzlük cezası gündeme gelir. Fatura tarafındaki süre işleyişini fatura düzenleme süresi 7 gün kuralı yazısında bulabilirsiniz.
Müstahsil makbuzu düzenlememek veya kâğıt yerine e-belge olarak düzenlenmesi gereken bir belgeyi kâğıt düzenlemek Vergi Usul Kanunu'nun 353. maddesi kapsamında özel usulsüzlük cezasına yol açar. 2026'da bu ceza, belgede yazması gereken tutarın yüzde 10'u olup ilk tespitte asgari 17.000 TL'dir. Tutar ve kademeler her yıl güncellenir, kendi durumunuz için mali müşavirinize danışın.
Kayıt Düzeninde Müstahsil Makbuzunun Yeri
Müstahsil makbuzu, alım belgeleri zincirinin bir halkasıdır. Alımı kaydettiğinizde mal bedeli gider veya stok maliyetine, stopaj ise sorumlu sıfatıyla beyan edilecek vergiye gider. Çiftçiye ödenen net tutar kasa veya banka çıkışı olarak izlenir.
Basit usul mükellefiyseniz durum biraz farklıdır. Defter tutmazsınız, kayıtlarınızı Defter-Beyan Sistemi'nde tutarsınız ve gelir vergisi tevkifatı yapmazsınız. Yani müstahsil makbuzunu düzenlersiniz ama stopaj kesmezsiniz. Bu ayrımı bilmek, beyanname döneminde gereksiz yere vergi ödemenizi engeller. Basit usulün sınırlarını basit usul ile gerçek usul arasındaki fark yazısında karşılaştırabilirsiniz.
Alım belgelerini düzenli saklamak da bir yükümlülüktür. Müstahsil makbuzları diğer belgelerle birlikte saklama süresine tabidir. Bu süreyi fatura saklama süresi kaç yıl yazısında anlattık.
Dijital Düzende Alım Belgelerini Takip Etmek
Müstahsil makbuzu gibi kâğıt belgelerin sayısı arttıkça, hangi alımın hangi tedarikçiden geldiğini takip etmek zorlaşır. Cari hesap düzeninde her çiftçi veya tedarikçi ayrı bir kart olarak izlenirse, dönem sonunda stopaj toplamları ve ödenmemiş bakiyeler tek ekranda görülür. Tedarikçi bakiyelerini düzenli tutmanın yollarını tedarikçi borçlarını takip etme rehberi yazısında bulabilirsiniz.
onmuhasebeciniz.com üzerinde cari, stok ve fatura kayıtları ücretsiz planda süresiz ve sınırsız tutulabilir; e-Fatura ve e-Arşiv de bu plana dahildir. Kasa, banka hesabı ve çek-senet takibi her iki planda yer alır, banka hareketleri elle kaydedilir. Otomatik banka entegrasyonu yoktur. Özelliklerin tamamına Özellikler sayfasından bakabilir, ücretsiz hesabı onmuhasebeciniz.com adresinde açabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Müstahsil makbuzunu çiftçi mi keser, alıcı mı?
Belgeyi her zaman alıcı düzenler. Çiftçi malı teslim eder, alıcı makbuzu iki nüsha hazırlayıp çiftçiye imzalatır ve bir nüshasını ona verir. Alıcıda kalan nüsha fatura yerine geçer.
Müstahsil makbuzu stopaj oranı ne kadar?
Hayvan ve hayvansal ürünlerde yüzde 2, ticaret borsasında tescilli alımlarda yüzde 1; diğer zirai ürünlerde yüzde 4, borsada tescilli alımlarda yüzde 2; zirai hizmetlerde yüzde 4 uygulanır. Oranlar Bakanlar Kurulu Kararı'na dayanır ve güncel durumu mali müşavirinize danışmanız iyi olur.
Basit usul esnafı müstahsil makbuzu keser mi?
Keser. Basit usul mükellefleri de gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçiden mal aldığında müstahsil makbuzu düzenler. Ancak basit usulde gelir vergisi tevkifatı yapılmadığı için stopaj kesilmez.
Müstahsil makbuzu yerine gider pusulası kullanılabilir mi?
Kullanılmaz. Gider pusulası belge düzenleme zorunluluğu olmayan kişilerden yapılan alım ve işler için genel bir belgedir. Çiftçiden zirai ürün alımında müstahsil makbuzu düzenlenmesi gerekir.
Müstahsil makbuzu ne kadar sürede düzenlenmeli?
Malın teslimi veya hizmetin yapıldığı tarihten itibaren azami 7 gün içinde düzenlenmelidir. Süre kaçarsa belge hiç düzenlenmemiş sayılır ve özel usulsüzlük cezası gündeme gelebilir.
Kaynaklar
- GİB Zirai Kazanç Elde Eden Mükellefler İçin Vergi Rehberi (2024)
- 213 sayılı Vergi Usul Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 588 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği (alomaliye)
- GİB Basit Usul Rehberi (2025)
Bu yazıdaki tutar ve tarihler 2 Kasım 2026 itibarıyla kontrol edilmiştir. Kendi durumunuz için mali müşavirinize danışın.
Yazar
Oğuzhan Genç · Finans Uzmanı
Oğuzhan Genç, KOBİ'lerin ön muhasebe, e-fatura ve finansal süreçlerini anlaşılır hale getirmek için içerik hazırlayan Önmuhasebeciniz finans uzmanıdır. İşletmelerin günlük mali kayıt, fatura ve nakit akışı konularında pratik bilgiye ulaşmasına yardımcı olur.